است و ليكن از آيات سورهء مريم ( 43 - 47 ) چنين برنمىآيد كه آن حضرت حقيقت امر را مىدانسته و ايمان داشته كه مدبّر امورش خداى سبحان است . بنابراين ، اينكه در برابر ستاره و ماه و خورشيد گفت : « هذا ربى » در حقيقت از باب تسليم و به زبان خصم و دشمن حرف زدن است ، وى در ظاهر خود را يكى از آنان شمرده و عقايد خرافى آنان را صحيح فرض نموده و آنگاه با بيانى مستدل ، فساد آن را ثابت كرده است ، و اين نحو احتجاج بهترين راهى است كه مىتواند انصاف خصم را جلب كرده و از طغيان و تعصّب او جلوگيرى نمايد و او را براى شنيدن حرف حق آماده سازد . « 1 » س 72 - آيا ابراهيم عليه السّلام با گفتن جملهء « هذا ربّى » در اشاره به مثلا ماه و ستاره و خورشيد و . . . مشرك نشد ؟ ( بحث روايتى ) ج - شخصى از امام صادق عليه السّلام چنين سؤالى را كرد ، امام عليه السّلام در جواب فرمود : اگر امروز كسى چنين حرفى بزند مشرك مىشود ، و ليكن ابراهيم با گفتن آن مشرك نشد ، براى اينكه او در مقام جستجوى از پروردگار خود چنين حرفى را زده ، و ديگران موقفى را كه او داشت ندارند ، و لذا بر زبان راندن آن نسبت به ديگران شرك است . « 2 » مؤلّف [ علّامه رحمه اللّه ] : مقصود از اينكه فرمود : ديگران موقف ابراهيم را ندارند ، اين است كه ديگران حجت بر ايشان تمام شده ، و به سوى پروردگارشان هدايت شده‌اند ، و با اين حال نمىتوانند چيزى را پروردگار خود فرض كنند ، زيرا كه قول به ربوبيت آن چيز موجب

--> ( 1 ) . الميزان ؛ ج 7 ، ص 249 . [ با تصرف ] ( 2 ) . تفسير قمى ، ج 1 ، ص 207 - 208 . [ با تصرف ]